1. روستاگل
  2. /
  3. نشو و نما

درخت ارس گونه ای با ارزش و دیرزی از تیره سرو

2022 Mar

درخت ارس گونه ای با ارزش و دیرزی از تیره سرو

درخت ارس یا وُرس یا سرو کوهی ( Juniperus) درخت ارس سرده‌ای است از رده ناژویان و تیره سرویان که دربردارنده بیش از ۵۰ گونه متفاوت است و در سرتاسر نیمکره شمالی از شمالگان تا جنگل‌های بارانی آفریقا و از آمریکای شمالی و مرکزی تا خاورمیانه و شمال هیمالیا در ارتفاعات گوناگون رویش دارد

درخت ارس یا وُرس یا سرو کوهی

Juniperus)

درخت ارس سرده‌ای است از رده ناژویان و تیره سرویان که دربردارنده بیش از ۵۰ گونه متفاوت است و در سرتاسر نیمکره شمالی از شمالگان تا جنگل‌های بارانی آفریقا و از آمریکای شمالی و مرکزی تا خاورمیانه و شمال هیمالیا در ارتفاعات گوناگون رویش دارد. ۵ گونه از آن در سه دیسه درختی، درختچه‌ای و خزنده در ایران یافت می‌شود.

معرفی درخت ارس

درخت اُرس یا وُرس یا سروکوهی که بهنام‌های بُرس، هَوَرس، اَوِرس، اُرسا، اَرچا و اردوج نیز خوانده می‌شود، سرده‌ای بسیار با ارزش و دیرزی از تیره سرو است که در مناطق کوهستانی و بیش‌تر در ارتفاعات بیش از ۲۵۰۰ متر می‌روید. این سرده که بومی ایران نیز است در دامنه جنوبی رشته کوه‌های البرز، از آذربایجان تا خراسان و به ویژه در شرق کشور (مناطق ارس سیستان و تخت مایان) و در ارتفاعات به طور گسترده یافت می‌شود. درخت اُرس بسیار پایدار و سازگار با هر نوع آب و هوا است و برگ‌هایش مانند دیگر گونه‌های سرو به شکل سوزنی است. این درخت دارای عمر طولانی بیش از دو هزار سال بوده و در برابر بیماری‌ها و انگل‌های طبیعی بسیار مقاوم است؛ چنان‌که آسیب انگل‌ها تنها موجب دیسه‌مندی این گیاه و تنوع رخ و ریخت تنه و شاخه‌های آن شده‌اند که این خود به زیبایی و تنوع اشکال اُرس در گذر میلیون‌ها سال انجامیده ‌است.

 

درخت ارس

 

پراکندگی ارس در ایران

 پراکندگی درخت ارس در سطح ایران دو میلیون هکتار است که بیشتر در خراسان تمرکز دارد. اُرس در ایران از جمله درختان حفاظت شده به‌شمار می‌آید که قطع آن ممنوع است. از دیرباز در فرهنگ ایران اُرس و سرو نماد جاودانگی و نامیرایی بوده‌است و به شکل نگارگری ایرانی در سنگ نگاره‌های پیش از اسلام و در شکل نماد ترمه پس از اسلام در گستره هنرهای تجسمی ایران همواره نقش اساسی داشته‌است. گونه ای از دیسه خزنده آن را می‌توان در دامنه‌های شمالی البرز که میزان بارندگی بیشتری دارد همچون ارتفاعات سماموس و ارفه کوه یافت. منطقه شهرستانک یکی از زیست‌بوم‌های دیسه درختی اُرس است که شمار فراوانی از آن را اگرچه تُنُک در خود جای داده‌است که برخی از آن‌ها بسیار کهنسال‌اند. گمان می‌رود در روزگاری نه چندان دور سرتاسر البرز پوشیده از گونه‌های متنوع اُرس به ویژه گونه درختی بوده ‌است که در گذر زمان به خاطر بهره‌برداری بیش از اندازه از انبوهی آن کاسته شده چنان‌که اکنون تنها نشانه‌هایی از آن پوشش گسترده یافت می‌شود که در برخی نقاط مانند هزارمسجد یا شهرستانک و منطقه ماز -دلیچایی می‌توان بازمانده‌هایی از آن انبوهی گذشته را یافت. در فراسوی البرز در بلندی‌های نواحی کوهستانی پارک ملی خَبر جوامعی از ارس‌های تنومند و کهنسال وجود دارند که در سطوح سنگی و پرشیب استقرار یافته‌اند. همچنین در ارتفاعات جیرفت کرمان منطقه سربیژن و دلفارد و ارتفاعات حاجی آباد هرمزگان کوه سیرو نیز این گیاه به صورت پراکنده یافت می‌شود.

موارد استفاده از درخت

بهره‌برداری از درخت ارس در گذشته و اکنون رواج داشته و دارد و موارد بهره‌برداری شامل: به کار بردن چوب بسیار سخت و استوار و مقاوم در برابر موریانه در خانه‌سازی، بهره بردن در مصارف عطرسازی و همچنین عطاری بوده‌است که مورد اخیر هنوز هم ادامه دارد. گفتنی است در گذشته از شاخه اُرس در میان پارچه‌های پشمی برای گریزاندن حشرات موذی چون بید استفاده می‌شده‌است. درخت اُرس به خاطر رشد اندکی که دارد (کمتر از یک میلی‌متر در سال) می‌تواند عمری طولانی داشته باشد. از این رو در گستره البرز و دیگر نقاط ایران وجود اُرس‌هایی کهنسال تا دست کم ۱۰۰۰ سال معمول است هرچند برخی از این درختان اُرس، مانند درخت اُرس روستای ابرسیج و اُرس شهر دیباج قدمتی چند هزار ساله پیدا کرده و به واسطه در معرضِ دید بودن ‌شناس می‌شوند. اُرس در رشته کوه زاگرس و رشته کوه‌های مرکزی ایران نیز یافت می‌شود. این درخت در ترکی آردئچ، آتوش و آردئش و در کردی (کرمانجی) مَرخ خوانده می‌شود و اعراب میوه آن را ابهل نامند.

مشخصات ظاهری درخت

ارس (Juniperus) سرده بزرگی مشتمل بر ۶۰ گونه‌ است که به‌طور گسترده در نیمکرهٔ شمالی، از مناطق سرد و قطبی مانند گرینلند، شمال سیبری و آلاسکا تا کوه‌های بلند مناطق گرمسیری انتشار یافته ‌است. گونه‌های این سرده همیشه سبز، به صورت درختانی بلند، کوچک یا درختچه‌ای و خزنده بوده، دیر زیستی و عمر برخی درختان آن بسیار زیاد و حتی تا بیش از ۲۰۰۰ سال می‌رسد. به جز گونهٔ deppeana معمولاً پوست به فلس‌های طولی از تنه جدا می‌شود. شاخه‌های پیرامونی گسترده و نا منظم هستند. برگ‌ها فلسی و آرایش آن‌ها متقابل متلاقی یا در چرخه‌های ۳ تایی، در درختان جوان همیشه سوزنی یا نیشتری شکل، ولی در درختان مسن به صورت یکی از دو نوع نامب رده یا هر دو با هم دیده می‌شوند. معمولاً دوپایه، به ندرت تک پایه، گل‌های نر شاتونی، به شکل تخم‌مرغی یا واژ تخم‌مرغی و بر روی شاخه‌های کوتاه انتهایی یا محوری هستند. گل آذین یا مخروط ماده به شکل کروی و از ۳ تا ۶ فلس تشکیل شده‌است و در زیر بعضی یا همهٔ آن‌ها ۱ یا ۲ تخمک وجود دارد. مخروط کروی شکل، شفت مانند، غیر شکوفا و در سال اول یا دوم از رشد خود رسیده، فلس‌ها ۳ تا ۶ عدد، کم و بیش گوشتی به صورت بسته و چسبیده به هم، معمولاً موقع رسیدن به رنگ آبی تیره یا از غبار سفید رنگی پوشیده شده و خیلی صمغ دار هستند. در داخل هر مخروط ۱ تا ۱۰ دانه گرد، تخم مرغی یا گوشه‌دار با پوشش سخت و بدون بال قرار دارد. لپه ۲ یا ۴ تا ۶ عدد است.

تکثیر درخت ارس

 

تکثیر درخت 

بذر این درخت باید در خاک آهک بماند و تحت شرایط آبدهی و نور مناسب رشد کند. یک راه دیگر آن که به صورت طبیعی است که باید بذر آن توسط حیواناتی مانند کلاغ، خرس و گراز خورده شود و مدفوع آن‌ها بر روی زمین بر جای بماند تا در شرایط مناسب در طبیعت رشد کند. در میوه‌های سرو کوهی به مقدار جزئی پیرو اکسالیک اسید و چند اسید دیگر و کمی قند و در حدود ۰/۸ تا ۱/۲ درصد اسانس یافت می‌شود.

گونه‌های این جنس قادرند سرمای شدید و خشکی هوا را به خوبی تحمل نمایند.

روستاگل

انواع ارس

  1. ارس خاردار
  2. اردوج foetidissima Juniperus
  3. ارس Juniperus polycarpos
  4. ارس زیبا Juniperus excelsa
  5. ارس چینی Juniperus chinensis
  6. ارس چینی هرمی Juniperus chinensis L. Pyramidalis (Male)
  7. پیرو communis Juniperus
  8. پیرو خزنده commmunis L.ssp hemisphaerica Juniperus
  9. ارس ژاپنی conferata Juniperus
  10. ارس خزنده horizontalis Moench Juniperus
  11. ارس هیبریدی Xmedia Van Melle Juniperus
  12. چتنه oblonga Bieb Juniperus
  13. ریس oxycedrus L.ssp oxycedrus Juniperus
  14. مای مرز Sabina Juniperus
  15. ارس نپال squamata D.DON ‘Meyeri‘ Juniperus
  16. ارس ویرجینیا virginiana Juniperus

نویسنده: رضا شریف کاظمی

دیدگاه ها
درج دیدگاه